Kalendarium

<< Listopad 2017 >>
Kino
PnWtŚrCzPtSobNd
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930

MCK SOKÓŁ TV

MY, MAŁOPOLANIE
MY, MAŁOPOLANIE - koncert laureatów 40. Małopolskiego Festiwalu ...
Odsłon41Zobacz więcej ...
III Kongres Kultury Regionów

III Kongres Kultury Regionów

NOWORODAK, czyli transmisyjna płodność dziedzictwa ...
Odsłon678Zobacz więcej ...
Karpaty OFFer 2017

IX Międzynarodowy Multimedialny Festiwal Sztuki - Małopolska Karpaty OFFer

Odsłon364Zobacz więcej ...
Konferencja prasowa

Konferencja prasowa przed koncertem Szczawnickiego Chóru Kameralnego

Odsłon368Zobacz więcej ...
Święto Dzieci Gór 2017

25. Święto Dzieci Gór (18 filmów)

Odsłon605Zobacz więcej ...

ETNOGRAFIA

Krakowiacy Zachodni - grupa etnograficzna zamieszkująca tereny na zachód po rzekę Przemszę, na północy po Szczekociny, na wschód po Jędrzejów, Miechów, Proszowice, Koszyce i Bochnię, na południe po Myślenice, Kalwarię Zebrzydowską i Wadowice. Centrum zajmowanego obszaru jest Kraków.

Jest to teren o urozmaiconym krajobrazie, obejmujący część Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej, Kotliny Sandomierskiej i Krainy Miechowsko-Sandomierskiej. Gleby są tu zróżnicowane, ale najbardziej urodzajne znajdują się na zachód od Krakowa. Pod względem gospodarczym był teren rolniczo-przemysłowy, gdzie oprócz tradycyjnej gospodarki rolniczej i przyzagrodowej hodowli, ludność okoliczna znajdowała pracę w przemyśle (Trzebinia, Jaworzno, Wieliczka, Siersza, Bochnia).
Dobrze rozwijało się także tradycyjne rzemiosło m.in. szycie sukman, garncarstwo – Chrzanów, wyrób skrzyń malowanych – Skawina, stolarstwo -Kalwaria Zebrzydowska, wyroby z drewna – Poręba, Osieczany, Jerzmanowice, plecionkarstwo – Królówka, Lipnica, Cichawka, wyrób ozdób z bibuły, słomy – Alwernia,Mirów,Wielmoża, Sułoszowa, kaflarstwo-Kraków, haftowanie gorsetów, wyrób czapek - Tyniec..., a także zajmowano się flisactwem.
Tradycyjne budownictwo stanowiły najczęściej zagrody wielobudynkowe. Biedniejsza część ludzi mieszkała w chatach, gdzie pod jednym dachem była część mieszkalna i gospodarczo-hodowlana. Budynki były drewniane o konstrukcji zrębowej a dwu i czterospadowe dachy pokrywano słomą. Charakterystyczne były stodoły zrębowe pięcio, sześcio i ośmioboczne. W regionie krakowskim wyróżnia się też zabudowa rynków małych miasteczek.
Krakowiacy zaliczani są do grupy ludności wywodzącej się z jednego pnia plemiennego - Wiślan, zamieszkujących przed wiekami te tereny i tych, którzy odegrali bardzo ważną rolę w budowaniu państwa polskiego. Historyczne losy tych ziem oczywiście nie pozostawały bez wpływu na kształtowanie się stroju ludowego. Strój krakowski wykształcił kilkadziesiąt lokalnych odmian, ale zwykle mówi się o dwóch głównych tj. stroju krakowiaków zachodnich i wschodnich. „Odkrycie” stroju krakowskiego nastąpiło z k. XVIII wieku i szybko stał się on przedmiotem dumy oraz nabrał charakteru stroju narodowego. Był mundurem w powstaniu listopadowym, styczniowym i Wiośnie Ludów. Biała sukmana z czerwonymi wyłogami i rogatywka, była w pewnym okresie demonstracją polskich barw narodowych. Połowa XIX wieku to nasilenie mody na strój krakowski. Pojawia się zwyczaj przebierania służby dworskiej w stroje krakowskie. Charakter widowiskowy miały wprowadzane w 2 poł. XIX wieku banderie krakowskie tj. grupy odświętnie ubranych Krakowiaków na koniach, którzy  brali udział w różnych ważnych uroczystościach.

strój z Bronowic strój z okolic Chrzanowa strój z okolic Miechowa strój z okolic Ojcowa

strój z okolic Myślenic
strój z okolic Wadowic

Spośród odmian stroju krakowskiego najbardziej są znane bogate stroje z k. XIX i p.XX wieku. W odświętnym męskim stroju charakterystyczna była biała, sukienna sukmana ze stojącym kołnierzem, zapinana na haftki, zdobiona chwastami /pęki nici jedwabnych, włóczkowych/ w kolorach amarantowym lub czarnym. Pod nią wkładano zazwyczaj kaftan /długość do kolan/ bez rękawów, z czerwonymi lamówkami, zapinany na haftki. Zdobiony guzikami z masy perłowej lub metalowymi oraz chwastami (amarantowe lub zielone). W okolicy Wieliczki, Bochni i Dobczyc noszono sukmany z naszyciem z czarnego sznurka ułożonym w krzyże. Męskie, białe koszule zdobiono czasem białym haftem, spinano bakfonową spinką z koralem lub po prostu wiązano pod szyją czerwoną tasiemką. Jeżeli włożony był kaftan, to koszule były wpuszczone do spodni a na wypuszczoną zakładano jedynie kamizelkę lub sukmanę. Spodnie płócienne, białe w pionowe prążki koloru czerwonego lub niebieskiego albo sukienne w kolorze niebieskim, czarnym lub granatowym. Charakterystycznym elementem stroju męskiego jest skórzany brązowy trzos ze schowkiem na pieniądze, zdobiony haftem, ażurowymi wycięciami i nabijany mosiężnymi gwoździkami. Najpopularniejsze nakrycia głowy, to kapelusz (celender) i wełniane magierki. „krakuska” (rogatywka) z pawimi piórami zakładana przede wszystkim na wielkie uroczystości. Buty były skórzane, czarne w przegubie garby.
Strój kobiecy składał się z białej koszuli , na półn-wsch. od Krakowa bez kołnierzyka a na terenach na zachód od Krakowa z małym, biało haftowanym kołnierzem. Na koszulę zakładano najbardziej charakterystyczny element stroju kobiecego, gorset. W części płn-zach. noszono gorsety sukienne lub aksamitne (szafirowe, bordowe, fioletowe, zielone, czarne) zapinane na haftki i zakończone u dołów pleców fałdkami. Zdobione srebrnymi, złotymi taśmami, wypukłymi, czerwonymi koralikami, wzdłuż zapięcia i nad fałdkami chwasty. Zdobienia wzbogacały także cekiny, ozdobne guziczki, wisiorki i barwny haft o motywach kwiatowych. Na zachód od Krakowa gorsety były sukienne, ciemnogranatowe, a w talii zakończone wieloma zachodzącymi na siebie kaletkami, zdobione metalowymi guziczkami, chwastami /koloru amarantowego i bordo/ i szamerowaniem wzdłuż zapięcia.
W XX wieku zaczęły pojawiać się gorsety z aksamitu, zdobione kolorowymi szklanymi guziczkami, z barwnym, bogatym haftem, z kaletkami lub listwą ułożoną w kontrafałdy.
Spódnice były z wełenki lub tybetu z drukowanymi, kwiatowymi motywami. Pod nie wkładano płócienne halki a na wierzch spódnicy tybetowe, płócienne (z białym haftem) albo tiulowe zapaski.
Zamężne kobiety na głowie nosiły czepce, na co dzień płócienne, w święta białe, sztywne z białym, misternym haftem na zwisającym z tyłu rogu chusty, a także czepce wiązane z chust w kolorze czerwonym lub różowym. Od k. XIX wieku powszechne były u kobiet i dziewcząt kolorowe chustki tybetowe. Na ramiona zarzucano duże chusty wełniane o wzorach kwiatowych, orientalnych czy w kratę.

Panny włosy splatały w warkocze (luzem lub zwinięte z tyłu głowy). Mężatki po ucięciu warkocza nosiły włosy krótkie, zaczesane do tyłu i chowane pod czepiec lub chustkę.
Buty skórzane, czarne, karbowane lub sznurowane trzewiczki.
Na uwagę w stroju krakowskim zasługuje biżuteria ludowa, noszona zarówno przez kobiety jak i mężczyzn. Wykonana z bakfonu (stop miedzi, cynku i niklu) lub z mosiądzu. Kobiety nosiły pierścionki, spinki zdobione koralami i granacikami a także krzyże (równoramienne, wysadzane pięcioma koralami) zawieszone przy sznurze prawdziwych korali. Męskie spinki zdobione były tylko koralami.

W obrzędowości dorocznej tego regionu wyróżniają się święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Do dziś zachowała się tradycja kolędowania z Turoniem, Kobyłką, z szopką czy Herody. W Krakowie nieodłącznym elementem świąt Bożego Narodzenia, już od końca XVIII wieku jest sama szopka. Od 1937 r. co roku organizowany jest konkurs na najpiękniejszą szopkę. W okresie wielkanocnym najbardziej znane na tym terenie są misteria Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, ale spotkać można także grupy przebierańców m.in Śmirgutników, Siuda-Baba, Pucheroków. Pucheroki (podkrakowskie Zielonki, Trojanowice, Bibice) to chłopcy w niezwykle barwnych, szpiczastych czapkach na głowie i twarzami umazanymi sadzą a zwyczaj ten narodził się jeszcze w średniowieczu. Wyłącznie krakowskim zwyczajem jest kiermasz wielkanocny (Poniedziałek) na Zwierzyńcu, zwany Emaus (nazwa od biblijnego miasteczka). Pierwsze wzmianki o nim pochodzą z XVII wieku. A także Rękawka (Wtorek), zwana niekiedy Trzecim Świętem, wtedy to Krakowianie udawali się na wzgórze na Krzemionkach i zrzucali z góry jabłka, jajka i resztki święconego. Jedzenie łapali ubodzy. Zwyczaj Rękawki uznaje się za pozostałości dawnych styp zaduszkowych.

W sztuce ludowej godne zauważenia są rzeźby w drewnie a także w kamieniu (kapliczki i figury przydrożne- pracownia Wojciecha Samka, Bochnia XIX/XX wieku). Tematy najczęściej poruszane, to przedstawienia Matki Boskiej z Dzieciątkiem i Chrystusa (Upadającego, Frasobliwego i Ukrzyżowanie). Wyróżniającym elementem sztuki ludowej są skrzynie malowane. Typowym dla wszystkich skrzyń krakowskich był motyw wolich oczu i kwiatonów wyrastających z dzbanów o esowatych uszach. Posługiwano się także motywem wianków. Tło skrzyń głównie zielone, ale spotykane było także żółte.

W folklorze muzycznym i słownym główne tematy związane są z obrzędowością rodzinną i doroczną, a dla muzycznego charakterystyczne są krakowiaki. Lokalnie noszące różne nazwy albo od miejsca pochodzenia albo od sposobu tańczenia.

Krakowiacy Wschodni – grupa etnograficzna zamieszkująca tereny na zachód mniej więcej wzdłuż linii Jędrzejów, Miechów, Proszowice, Koszyce, Brzesko, na wschód po rzekę Czarną, Połaniec i Tarnów oraz między linią biegnącą powyżej Jędrzejowa i Chmielnika na północy a linią Tarnów – Brzesko na południu. Większość terenów położonych na północy przynależy do województwa świętokrzyskiego. Tereny są tu równinne lub pagórkowate i wchodzą w skład Kotliny Sandomierskiej oraz Krainy Miechowsko-Sandomierskiej.
Urodzajne ziemie były podstawą rozwoju tradycyjnej gospodarki rolnej i przyzagrodowej hodowli (trzoda chlewna, drób). Przeludnienie i rozdrobnienie gospodarstw, tak charakterystyczne dla całej Galicji, tu także było przyczyną masowej migracji zarobkowej m.in. do Ameryki czy Danii- tzw. „buraczane dziewczyny” (tu powstało nawet muzeum opowiadające o ich losach). Rozwój gospodarczy w II połowie lat 30. XX wieku, związany z koncepcją COP dał możliwość zatrudnienia ludności wiejskiej w powstających zakładach przemysłowych. Rozwojowi sprzyjał fakt, że przez te tereny biegł także szlak handlowo-komunikacyjny z zachodu przez Brzesko, Tarnów na Kijów. Bardzo dobrze rozwijało się tradycyjne rzemiosło m.in. kowalstwo – Tarnów, garncarstwo – Dębina, rymarstwo – Dąbrowa Tarnowska, obróbka kamienia – okolice Tuchowa, wyrób skrzyń malowanych – Morawice, Wojnicz (żółte), haftowanie chust czepcowych – Proszowice, warsztaty kamieniarskie – Tarnów, Bochnia, Wojnicz...
Budownictwo na terenie zamieszkałym przez Krakowiaków Wschodnich, to budownictwo drewniane, zagrody jedno lub wielobudynkowe o konstrukcji zrębowej i czterospadowym dachu krytym słomą. Ściany budynków gospodarczych (szopy, stodoły) często były wykonywane w konstrukcji plecionej. Dziś jeszcze można oglądać takie stodoły w Uściu Solnym (pow. brzeski). Na wyróżnienie zasługują domy na Powiślu Dąbrowskim, gdzie do czasów obecnych budynki mieszkalne i gospodarcze zdobione są wewnątrz i na zewnątrz wielobarwną malaturą o kwiatowych motywach. Wnętrze domu chłopskiego nie posiadało jednolitego charakteru i miało wielofunkcyjne znaczenie. Kobiety przystrajały domy na święta ozdobami wykonywanymi ręcznie, takimi jak: pająki, kwiaty z kolorowej bibuły, podłaźniki, światy, wycinanki, malowanki, malowane „dywany” zawieszane nad łóżkami - Powiśle Dąbrowskie...
Krakowiacy zaliczani są do grupy ludności wywodzącej się z jednego pnia plemiennego Wiślan. Natomiast sama nazwa Krakowiacy Wschodni była pierwotnie przypisywana (na początku XX wieku) do wyodrębnionego stroju regionalnego (z kilkudziesięciu odmian) i odmiennego od stroju Krakowiaków Zachodnich. Z biegiem czasu nazwę tą zaczęto utożsamiać z grupą etnograficzną.
Dla Krakowiaków Wschodnich charakterystyczne były sukmany kierezje z opadającym na plecy trójkątnym kołnierzem – „suką”. Najczęściej brązowe, ale bywały też granatowe, szare lub białe, różniące się przede wszystkim zdobnictwem kołnierza. Do haftu używano włóczki lub jedwabiu, niekiedy haft wzbogacano cekinami lub aplikacjami z czerwonego sukna, a na końcach kołnierza przyszywano pompony z włóczki. Motywy na kołnierzu, to stylizowane kwiaty, gwiazdki i kółka. Noszone były też płótnianki, często wkładane pod sukmanę zamiast kaftana. W okolicach Jędrzejowa, Miechowa i Proszowic, oprócz kierezji noszono białe sukmany, ze stojącym kołnierzem. Ozdabiano je naszyciami z czarnego sznurka lub włóczki. Najbardziej charakterystyczne stroje pochodzą z Powiśla Dąbrowskiego i okolic Zaborowa. Noszono tu brązowe, sukienne kierezje i opierzanki (zamożniejsi gospodarze). Te ostatnie zdobiono haftem i charakterystycznym puszystym kołnierzem (jedwabne strzępki niebiesko-amarantowe).Kaftany były szyte z błękitnego lub granatowego sukna (w pow. jędrzejowskim, także czarne), przyozdabiane metalowymi guzikami, trójkolorowymi chwastami (pęki nici wełnianych - żółtych, zielonych, karminowych) oraz dużym haftem o motywach kwiatowych w dolnych rogach kaftana. Czasem na kaftanie wyszywane były daty wykonania i nazwisko właściciela. Bezrękawowe kaftany były odzieniem letnim i noszone je także pod płótnianką i sukmaną.
Koszule męskie, białe, płócienne, haftowane białą nicią (przód, kołnierzyk) i wiązane czerwoną tasiemką pod kołnierzykiem. Noszone były na wierzch a jeżeli włożony był kaftan, to wpuszczane do spodni. Spodnie płócienne, białe w pionowe paski koloru czerwonego, niebieskiego i fioletowego lub sukienne.
Uzupełnieniem stroju męskiego były białe, skórzane pasy, zwykle wąskie ze zwisającymi brzękadłami umocowanymi na rzemieniu (mosiężne krążki) lub szersze, zdobione wyplataniem z safianowej skórki i nabijane ćwiekami.
Na głowę zakładano magierkę (wełniana, folowana), czy czterograniastą, czerwoną rogatywkę (krakuska) obszytą barankiem. Rogatywka przyozdabiana była pawimi lub kogucimi piórami, sztucznymi kwiatami i pękiem wstążek. Noszone były także kapeluszowe filcowe i słomiane.
Buty czarne, skórzane w przegubie garby.

strój z okolic Brzeska strój z okolic Zakliczyna strój z okolic Zalipia  

Stroje kobiece cechuje bardzo duża różnorodność a szczególnie bogactwo zdobnictwa. Rozwój szedł m.in. w kierunku zwiększenia ilości kaletek (bywało i 80). Szyte były z kwiecistego tybetu, czerwonych i niebieskich wełenek a także z aksamitu. Zdobione koralikami, naszyciami z aksamitu, a w późniejszym czasie cekinami. Podobnie zdobione były wierzchnie kobiece katany. Charakterystyczne są hafty dla Powiśla Dąbrowskiego. Są to hafty czerwono-czarne lub białe, zdobiące koszule z krezami, chusty czepcowe, płócienne spódnice i fartuchy. Na koszulach był haft w kolorach czerwono-czarnym lub białym o motywach kwiatowych, ale na chustach tylko w kolorze czerwonym lub białym.
Spódnice były białe, płócienne, z gładkich wełenek, wzorzystych perkali czy z kwiecistego tybetu (w okolicy Wiślicy plisowano). Do spódnic noszono zapaski, które były efektownym elementem kobiecego stroju krakowskiego wschodniego. Główną ich ozdobą były hafty i mereżki, ale zdobiono też zakładkami, falbanką albo koronką.
Na głowie zamężne kobiety nosiły czepce. W święta białe, płócienne, sztywne, z białym haftem, na Powiślu z czerwonym a na co dzień także chustki złożone w trójkąt, wiązane pod brodą lub z tyły głowy. Na ramiona zarzucano duże chusty wełniane o wzorach kwiatowych, w kratę czy orientalnych. Dziewczęta nosiły warkocze a mężatki miały włosy krótkie, schowane pod chustkami.
Wianek – uroczyste nakrycie głowy u dziewcząt, wity z ruty, barwinku, bukszpanu, przystrajany wstążkami, kłosami, blaszkami. Wianki ślubne wzbogacano paciorkami i wstążkami opadającymi aż do pasa.
Uzupełnieniem stroju kobiecego były korale, obrączki tombakowe i oczywiście buty (skórzane, wysokie lub sznurowane trzewiki).

Obrzędy doroczne związane z okresem Bożego Narodzenia i Wielkanocy należą na tych terenach do najbardziej rozwiniętych. Występuje tu wielka różnorodność grup kolędniczych m.in. Herody, Trzej Królowie, Szczodraki, z Turoniem, Kobyłką, Dziady Śmirgutne, z szopką. Żywa jest tradycja święcenia wianków, żywności, palm, palenie ognisk w Wielki Czwartek czy procesji. Do dziś można zobaczyć wbite w pola i ogrody krzyżyki wykonane z palm, czy wianki zawieszone na framugach drzwi domów.

W sztuce ludowej wyróżnia się przede wszystkim Powiśle Dąbrowskie, utożsamiane z nazwą Zalipia. Tam bowiem występuje, żywy do dziś, zwyczaj malowania na budynkach mieszkalnych i gospodarczych (wewnątrz i na zewnątrz) wielobarwnych motywów kwiatowych. Kobiety przyozdabiały ściany także malowankami na papierze, tkaninie i wycinankami. Najstarszy typ wycinanek, to wycinanki negatyw-pozytyw, w których wycięty motyw i to co pozostawało zostawało naklejane na inny papier. Dobrze rozwinięta była także plastyka obrzędowa: pająki z kolorowych, bibułkowych, kwiatów, słomy i pierza, rózgi weselne, palmy wielkanocne, bibułkowe bukiety kwiatów, wieńce dożynkowe a przede wszystkim pisankarstwo.

Charakterystyczne są dla tego regionu krzyże, kapliczki, figurki przydrożne, a szczególnie kamienne, pochodzące z II połowy XIX wieku z warsztatu Adeodatusa Martyńskiego z Borzęcina. Jego kamienne rzeźby można spotkać w większej części regionu krakowskiego.

W folklorze muzycznym charakterystyczne krakowiaki noszące różne nazwy, ze względu na pochodzenie (Proszowiak, Skalbmierzak) czy od sposobu tańczenia.

tekst: Maria Cetera
Dodaj na Wykop Dodaj na Facebook Dodaj na Blip Dodaj na Flaker Dodaj na Śledzika
- A A A +
DrukujDrukuj
E-mailE-mail
Wróć ...
[X]

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką prywatności. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi
ustawieniami przeglądarki. Warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies możesz określić w Twojej przeglądarce.