Kalendarium

<< Listopad 2017 >>
Kino
PnWtŚrCzPtSobNd
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930

MCK SOKÓŁ TV

MY, MAŁOPOLANIE
MY, MAŁOPOLANIE - koncert laureatów 40. Małopolskiego Festiwalu ...
Odsłon35Zobacz więcej ...
III Kongres Kultury Regionów

III Kongres Kultury Regionów

NOWORODAK, czyli transmisyjna płodność dziedzictwa ...
Odsłon670Zobacz więcej ...
Karpaty OFFer 2017

IX Międzynarodowy Multimedialny Festiwal Sztuki - Małopolska Karpaty OFFer

Odsłon357Zobacz więcej ...
Konferencja prasowa

Konferencja prasowa przed koncertem Szczawnickiego Chóru Kameralnego

Odsłon362Zobacz więcej ...
Święto Dzieci Gór 2017

25. Święto Dzieci Gór (18 filmów)

Odsłon600Zobacz więcej ...

ETNOGRAFIA

Podhale to region o najbardziej jednolitej kulturze, wyraźnie wyodrębniającej się wśród regionów sąsiednich, mimo że na jej kształt złożyła się cała mozaika różnych wpływów kulturowych, jakie przynosili ze sobą kolejni osadnicy tych ziem. Pierwszą falą osadników była rolnicza ludność polska przybywająca z północy, z dorzecza Raby i dolnego Dunajca. W XIV w. zaczęła napływać na te tereny rolnicza ludność niemiecka, a od XV wieku zaczęli docierać tu w swojej wielkiej wędrówce Wołosi - koczownicza ludność pasterska.

To właśnie ich kultura bardzo wyrazista i żywotna w połączeniu z tradycjami ludności miejscowej, stworzyła specyficzny typ kultury pastersko-rolniczej, tak odrębny i jednolity, że o kulturze ludowej Podhala możemy mówić jako o oryginalnej, miejscowej i zajmującej w kręgu narodów karpackich zupełnie wyjątkową pozycję. Widoczne jest to wyraźnie zarówno w sferze kultury duchowej (muzyka, śpiew, taniec) jak i materialnej (strój, budownictwo, narzędzia).

Niemały wpływ na rozwój kultury podhalańskiej odegrał wiek XIX. Pojawienie się "gości" na terenach podtatrzańskich w związku z szybkim rozwojem Zakopanego jako uzdrowiska i ze wzrastającym ruchem turystycznym w samych Tatrach stało się dla górali źródłem nowych dochodów. Entuzjastyczny zachwyt przybyszów nad wszystkim co "góralskie" sprawił, że Podhalanie pierwsi dostrzegli bogactwo tkwiące w tradycyjnej kulturze swojej grupy etnicznej. To między innymi dlatego ubiór góralski nie powędrował do skrzyni, lecz stał się bardziej ozdobny, odżyły stare legendy zbójnickie, stare pieśni i melodie, rozwinęła się architektura i twórczość plastyczna szczególnie popularne niegdyś malarstwo na szkle, zdobnictwo w drewnie, skórnictwo.

Ciekawym zjawiskiem tego regionu jest architektura. W tradycyjnym budownictwie podhalańskim występuje zagroda typu grażdowego, gdzie dom mieszkalny i zabudowania gospodarcze ustawione są w czworobok. Dawna chałupa góralska składała się tylko z jednej izby, sieni i komory. Z biegiem czasu powstawały chałupy dwuizbowe, z izbą "białą" odświętną, bez pieca, ale za to bogato zdobioną i czarną, z paleniskiem, w której toczyło się życie codzienne mieszkańców. Część mieszkalna budowana była z płazów, budynki gospodarskie z okrąglaków. Z końcem XIX w. w większości budynków przed sienią stawiano otwarte werandy, przez które prowadziło wejście do obu izb. Kształt domom góralskim nadawały głównie dachy (wysokie, strome, w szczycie łamane) oraz rzeźbione zdobienia. Wewnątrz miejscem bogatych zdobień roślinnych i geometrycznych były sosręby - belki biegnące od sieni do ściany szczytowej budynku.

Artystycznym rozwinięciem budownictwa góralskiego stały się projekty Stanisława Witkiewicza głównie wille i pensjonaty. Stawiane były na wysokich podmurówkach, często z wyciętymi półkolistymi łukami. W połaci dachu pojawiła się piętrowa facjata z własnym szczytem prostopadłym do głównych ścian szczytowych budynku, a także wyględy - mniejsze pokoiki wysunięte poza połać dachową. Charakterystyczne są również głębokie, odkryte werandy, szeroko wysunięte okapy i podtrzymujące je potężne belki zakończone rzeźbionymi rysiami. 
Równocześnie powstawały też wille w stylu "szwajcarskim" charakteryzujące się szalowanymi ścianami, wielospadowymi łamanymi dachami i ogromną ilością ozdób o motywach roślinnych i geometrycznych wyrzynanych w cienkich deseczkach. Oba te typy budownictwa często w zubożałej formie rozpowszechniły się szeroko po całym Podhalu.

Strój górali podhalańskich jest na ogół jednolity i nie wykazuje większych odmian lokalnych.
Mężczyźni noszą obcisłe portki wykonane z białego sukna (tzw. bukowe). Ich główną ozdobą są wyszywane kolorowo (do roku 1920 z przewagą koloru czerwonego) parzenice (krzesiwa). Z boku szew przykrywa szeroki lampas z czarnej lub granatowej wełny (dawniej czerwony, wąski). Nogawki, zakończone u dołu krótkimi rozcięciami, ozdobione są pomponami (tzw. kistkami). Ozdobą lnianej, prostej w kroju koszuli jest duża srebrna spinka w kształcie serca.
Ważnym elementem stroju jest pas bacowski (opasek) z szerokiego, potrójnie złożonego płata bogato zdobionej skóry, zapinany na cztery mosiężne klamry. Okryciem wierzchnim jest zarzucona na ramiona i związana pod szyją czerwoną wstążką cucha (gunia), wykonana z białego sukna, zdobiona haftowaniem na rękawach i przy szyi. Dawniej na bardziej uroczyste okazje noszono tzw. czarne cuchy - nieco dłuższe, z ciemnobrązowego sukna. Obecnie używana jest ona w czasie wesela jako strój drużbów (pytacy) i starostów weselnych. Często używanym okryciem wierzchnim jest serdak - krótki kożuszek bez rękawów, ozdobiony aplikacjami z kolorowej skórki i haftowaniem. Strój uzupełnia czarny kapelusz z szerokimi skrzelami (rondem), ozdobiony dawniej sznurem muszelek (obecnie imituje je plastikowa kostka). Obuwie to tradycyjne skórzane kierpce, obecnie często zdobione metalowymi kółeczkami.

Strój damski składa się z białej koszuli z bufiastymi rękawami, której kołnierz - duży, okrągły i rękawy zdobione są białym ażurowym haftem (tzw. richelieu). XIX-wieczne granatowe spódnice drukowane w miejscowych farbiarniach w drobny biały wzorek zastąpiły obecnie spódnice wełniane z fabrycznego tybetu w wielkie róże umieszczone na jaskrawych kolorowych tłach. W okresie międzywojennym z podhalańskiego stroju kobiecego zniknęła zapaska - tak popularna w strojach ludowych niemal wszystkich regionów Polski. Pozostał natomiast fartuch, czyli halka - biała, nieco krótsza od spódnicy, zdobiona, podobnie jak koszule, białym haftem richelieu. Uzupełnieniem stroju jest gorset - dawniej z czarnego aksamitu ozdobionego srebrnym sznurkiem i wykańczany u dołu szerokimi ząbkami, obecnie często z tego samego materiału co spódnica lub jednokolorowy (biały, czerwony) haftowany i naszywany cekinami - wpływ mody krakowskiej. Nieodzownym uzupełnieniem stroju są naturalne korale.

W folklorze podhalańskim szczególne miejsce przypada folklorowi muzycznemu. Wyróżnia się on niespotykaną gdzie indziej jednolitością stylu muzycznego, troskliwie pielęgnowanego przez kapele ludowe. Skład kapeli jest zazwyczaj stały: pierwsze skrzypce (prym), dwoje skrzypiec wtórujących (sekund) i trzystrunowe basy. Gra prymisty ozdobiona licznymi figuracjami, jest z reguły popisem improwizacji na temat śpiewanej nuty.

Dodaj na Wykop Dodaj na Facebook Dodaj na Blip Dodaj na Flaker Dodaj na Śledzika
- A A A +
DrukujDrukuj
E-mailE-mail
Wróć ...
[X]

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką prywatności. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi
ustawieniami przeglądarki. Warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies możesz określić w Twojej przeglądarce.