Kalendarium

<< Listopad 2017 >>
Kino
PnWtŚrCzPtSobNd
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930

MCK SOKÓŁ TV

MY, MAŁOPOLANIE
MY, MAŁOPOLANIE - koncert laureatów 40. Małopolskiego Festiwalu ...
Odsłon51Zobacz więcej ...
III Kongres Kultury Regionów

III Kongres Kultury Regionów

NOWORODAK, czyli transmisyjna płodność dziedzictwa ...
Odsłon678Zobacz więcej ...
Karpaty OFFer 2017

IX Międzynarodowy Multimedialny Festiwal Sztuki - Małopolska Karpaty OFFer

Odsłon365Zobacz więcej ...
Konferencja prasowa

Konferencja prasowa przed koncertem Szczawnickiego Chóru Kameralnego

Odsłon368Zobacz więcej ...
Święto Dzieci Gór 2017

25. Święto Dzieci Gór (18 filmów)

Odsłon605Zobacz więcej ...

ETNOGRAFIA

"Siedziby ich leżą w głębokiej kotlinie pomiędzy północnym stokiem polskiego Beskidu, stąd też czy zbliżamy się do ich posad od Tatrów i nowotarskiej doliny, czy od równin Wisły, zawsze legły ich osady za górą, przeto bywają Zagórzanami nazywani" - pisał w XIX wieku Wincenty Pol, który pierwszy zanotował nazwę Zagórzan.

Region zagórzański zajmuje obszar północnych stoków Gorców i zachodniej części Beskidu Wyspowego, w dolinach rzek Raby, Mszanki, Słomki i Porębianki, a jego stolicą jest Mszana Dolna.
Ludność zasiedlająca ten teren w XIV wieku była ludnością rolniczą, rdzennie polską. W XV wieku na terenie polskich Beskidów pojawiły się plemiona pasterskie Wołochów, które nie ominęły również regionu zagórzańskiego, o czym świadczą nazwy niektórych miejscowości czy brzmienie nazwisk.
Folklor Zagórzan nie jest jednolity.
Wiele cech wspólnych łączy Zagórzan z mieszkającymi w sąsiedztwie Kliszczakami.
W okresie późniejszym w części zachodniej regionu (okolice Rabki) występują wyraźne wpływy Podhala, chociaż niektóre elementy stroju górali nowotarskich (niski kapelusz z kostkami, brązowa cucha zdobiona paskami czerwonego sukna, czy lampasy zdobiące po bokach spodnie) pozostały Zagórzanom obce.

Zagórzański strój męski składał się z koszuli i białych płóciennych portek, zwanych "guniorkami". Na koszulę nakładano krótki serdak z owczej, na biało wyprawianej skóry, zdobiony aplikacjami z kolorowej irchy. Spodnie, szyte z białego samodziałowego sukna miały zawsze dwa przypory, a ozdobione były haftem kolory czerwonego lub sinego. Najbardziej charakterystycznym elementem stroju był długi, uszyty z białego lub czarnego sukna płaszcz, zwany "hazuką". Strój uzupełniał typowo góralski filcowy kapelusz i kierpce wiązane rzemykami. Ubiór zdobiony był skromną ornamentyką, składającą się głównie z dekoracji sznurkowej wyszywanej czerwoną i zieloną włóczką, uzupełnionej gwiazdkami i łańcuszkami.

Kobiety nosiły pierwotnie strój niemal w całości z domowego lnianego płótna. Składał się on z koszuli, stanika, katanki i białej spódnicy zwanej "fartuchem", na który zakładano spódnicę farbowaną bądź drukowaną. Mężatki okrywały głowy czepcami, a na ramiona zarzucały długą wełnianą chustę, zwaną "łoktuszką". Ubiór uzupełniały kierpce lub trzewiki z miękkimi cholewkami.

Podstawą gospodarki w Gorcach było pasterstwo. Jeszcze do lat 70. wypas w Gorcach należał do największych w polskich Karpatach. Potem zaczęło ono powoli zanikać, do czego oprócz obniżenia opłacalności, z pewnością przyczyniło się także utworzenie Gorczańskiego Parku Narodowego. 

W regionie zagórzańskim charakterystyczna była luźna zabudowa wsi w formie tzw. osiedli. Były to niewielkie skupiska chałup lokowane zarówno w dolinach, jak i na górskich zboczach. Ich nazwy pochodziły z reguły od nazwiska pierwszego osadnika. W górnych przysiółkach Lubomierza, Mszany Górnej czy Koniny można jeszcze napotkać relikty dawnego budownictwa zagórzańskiego.
Domy budowano z okrąglaków łączonych na zrąb, osadzanych na solidnych kamiennych podwalinach (tzw. peckach). Dachy kryto słomą lub gontem, często również słomiane dachy były łączone z gontami tylko na kalenicy. Szpary między deskami utykano mchem i zalepiano gliną. W starszych chatach część mieszkalną łączono ze stajnią, potem jednak dom oddzielano od zabudowań gospodarczych, które tworzyły tzw. okół (w skład okołu wchodziła stajnia, obora, owczarnia i stodoła).
Chałupy składały się z dwóch części połączonych sienią. W jednej, zwanej komnatą mieściły się najcenniejsze sprzęty i ubiory, drugą zajmowała kuchnia, gdzie koncentrowało się życie rodziny. Elementem najważniejszym pomieszczenia był wielki piec, służący do gotowania, wypieku chleba, a także spania. Przy nim w długie wieczory, w towarzystwie sąsiadów pracowano, wskrzeszano legendy, śpiewano dawne ludowe pieśni. Przy nim ożywały opowieści o dawnych wydarzeniach, o fantastycznych wyczynach beskidzkich zbójników, o tajemniczych utopcach i boginkach.

Zagórzanie zachowali do dziś dawną góralską gwarę. Już na początku XX wieku rozpropagował ją w swoich utworach jeden z najwybitniejszych synów ziemi zagórzańskiej, Władysław Orkan. Innym jej popularyzatorem był dyrektor liceum w Mszanie Dolnej, etnograf Sebastian Flizak (1881-1972). Był on wybitnym znawcą i wielkim miłośnikiem folkloru zagórzańskiego, autorem szeregu prac o charakterze etnograficznym z terenu Gorców i Beskidów.

Dodaj na Wykop Dodaj na Facebook Dodaj na Blip Dodaj na Flaker Dodaj na Śledzika
- A A A +
DrukujDrukuj
E-mailE-mail
Wróć ...
[X]

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką prywatności. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi
ustawieniami przeglądarki. Warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies możesz określić w Twojej przeglądarce.